Urlopy pracownicze według Kodeksu Pracy

Prawo do urlopu jest jednym z podstawowych praw pracowniczych. Sprawdziliśmy, na jakie rodzaje urlopów mogą liczyć osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru czy mianowania. Jest tego całkiem sporo!

Kodeks pracy oraz Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej dają prawo do różnego rodzaju urlopów osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Prawo do urlopu jest prawem podmiotowym, a więc pracownik nie ma możliwości, aby tego prawa się zrzec. Podstawowym rodzajem urlopu jest oczywiście urlop wypoczynkowy, ale pracownicy mają również prawo wykorzystać urlopy: wychowawczy, macierzyński, ojcowski, na żądanie oraz szereg rodzajów urlopów okolicznościowych.

Urlop wypoczynkowy

Urlop wypoczynkowy to podstawowy rodzaj urlopu, który przysługuje każdemu pracownikowi. To urlop w pełni płatny, którego wymiar jest uzależniony od długości stażu pracy. Jeśli pracownik pracuje od co najmniej 10 lat, to ma prawo do 26 dni odpoczynku w roku. Jeśli jego staż jest krótszy, to należy mu się 20 dni urlopu wypoczynkowego. Co ciekawe do stażu pracy wliczane są lata, kiedy pracownik chodził do szkoły.

Pracownik ma prawo do korzystania z urlopu wypoczynkowego w różnych proporcjach. Ważne jest jednak, aby co najmniej jedna z części trwała co najmniej 14 dni kalendarzowych.

W czasie trwania urlopu wypoczynkowego zakazane jest wykonywanie czynności zawodowych i podejmowanie pracy dla innego podmiotu. W wyjątkowych i uzasadnionych przypadkach pracodawca ma prawo do przerwania urlopu wypoczynkowego i powołania zatrudnionego do wykonywania obowiązków służbowych.

Urlop macierzyński

Urlop macierzyński z zasady przysługuje matkom, które są chwilę przed porodem lub dopiero urodziły, ale z jego części mogą skorzystać również ojcowie. Celem urlopu macierzyńskiego jest zapewnienie kobiecie bezpiecznej przestrzeni do odbycia porodu, regeneracji sił po nim oraz opieki nad dzieckiem w pierwszych tygodniach jego życia.

Wymiar urlopu macierzyńskiego uzależniony jest od ilości urodzonych lub przyjętych na wychowanie dzieci i wynosi odpowiednio:

• 20 tygodni urlopu w przypadku urodzenia lub przysposobienia jednego dziecka;
• 31 tygodni – kiedy na świat przyszła dwójka dzieci;
• 33 tygodnie – kiedy w rodzinie pojawiła się trójka dzieci;
• 35 tygodni – kiedy rodzice doczekali się czwórki dzieci;
• 37 tygodni – kiedy rodzina powiększyła się o piątkę i więcej dzieci.

Z urlopu można rozpocząć korzystać już na 6 tygodni przed planowanym porodem. Można również przejść na niego w dniu porodu.

Matka dziecka może przekazać ojcu dziecka część swojego urlopu macierzyńskiego po upływie 14 tygodni od porodu, a jeśli nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, to już po 8 tygodniach od porodu. Jeśli matka dziecka umrze podczas porodu, to jego ojcu należy się cały wymiar urlopu macierzyńskiego.

Urlop ojcowski

Jak sama nazwa wskazuje, urlop ojcowski należy się ojcu dziecka i nie ma możliwości, aby ten przeniósł go na matkę. Urlop ojcowski trwa 14 dni i można go podzielić na dwie części po 7 dni. Na taki urlop można pójść do momentu, kiedy dziecko nie ukończy 24. miesiąca życia. Pójście na urlop należy poprzedzić złożeniem wniosku. Ten powinien trafić do pracodawcy nie później niż na 7 dni przed urlopem.

Urlop rodzicielski

Urlop rodzicielski stanowi pewnego rodzaju przedłużenie dla urlopu macierzyńskiego. Przysługuje on bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, a jego wymiar uzależniony jest od ilości urodzonych dzieci – jeśli na świat przyjdzie jedno dziecko, to urlop będzie trwał 32 tygodnie, jeśli natomiast na świat przyjdzie dwójka lub więcej dzieci, to osoba ubezpieczona nabędzie prawo do wykorzystania 34 tygodni urlopu.

Ostatnio w prawie pojawił się nowy zapis, który daje ojcom możliwość skorzystania z 9-tygodniowego urlopu rodzicielskiego. Nie ma przeciwwskazań, aby z tego urlopu korzystali obydwoje rodzice jednocześnie. Ważne jest jednak, że urlop rodzicielski można podzielić na maksymalnie 4 części i należy go wykorzystać nie później niż do ukończenia przez dziecko 6-ego roku życia.

Wniosek o urlop rodzicielski najlepiej złożyć w terminie do 21 dni po porodzie. W takim wypadku zasiłek macierzyński będzie wypłacany przez cały okres w takiej samej wysokości. Pracodawca powinien otrzymać taki wniosek nie później niż na 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.

Urlop wychowawczy

Urlop wychowawczy trwa maksymalnie 3 lata, ale jeden z rodziców może przebywać na nim maksymalnie 35 miesięcy, a drugi musi przez co najmniej miesiąc. Urlop można podzielić, ale na nie więcej niż 5 części.

Prawo do urlopu wychowawczego przysługuje wyłącznie pracownikom, którzy przepracowali co najmniej 6 miesięcy w danym roku kalendarzowym. Można sumować okresy pracy u różnych pracodawców.

Celem urlopu wychowawczego jest umożliwienie pracownikowi sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 6 lub do lat 18, ale jedynie w sytuacji, kiedy to wymaga dłuższej opieki z uwagi na swoją niepełnosprawność.

Urlop na żądanie

Urlop na żądanie stanowi część urlopu wypoczynkowego, ale chęć skorzystania z niego można zgłosić nawet w dniu jego rozpoczęcia. Ten rodzaj wolnego przewidziany jest na nieprzewidziane sytuacje, których nie sposób przewidzieć z wyprzedzeniem. Pracodawca ma prawo odmówić udzielenia tego urlopu, ale nie jest to często stosowaną praktyką.

Wymiar urlopu na żądanie to 4 dni w roku. Nie trzeba ich wykorzystywać na raz. Można „wybierać” te dni pojedynczo. Urlop na żądanie można wziąć nawet podczas trwania okresu wypowiedzenia.

Urlop na opiekę nad dzieckiem

Urlop na opiekę nad dzieckiem przysługuje każdemu rodzicowi, zarówno matce, jak i ojcu, którzy wychowują dziecko w wieku poniżej 14-ego roku życia. Taki urlop ma wymiar 2 dni lub 16 godzin i można go wykorzystać w sposób dowolny, a więc podzielić nawet na godziny i skorzystać na przykład jedynie z 2 godzin w ciągu jednego dnia.

Wymagane jest, aby składając wniosek o urlop na opiekę nad dzieckiem zadeklarować się, czy ten będzie wykorzystywany w godzinach, czy w dniach. Ten rodzaj urlopu jest niezależny od urlopu wypoczynkowego. Są to zatem dodatkowe dwa dni ponad standardowy wymiar urlopu.

Warto pamiętać, że wymiar 2 dni obowiązuje łącznie obydwojga rodziców. Jeśli zatem jeden z nich wykorzysta 1 dzień, to drugiemu pozostanie tylko 1 dzień. Rodzice nie powinni wykorzystywać urlopu na opiekę nad dzieckiem tego samego dnia.

Urlop bezpłatny

Celem urlopu bezpłatnego jest zwolnienie pracownika od świadczenia pracy. Jak nazwa wskazuje – podczas trwania tego urlopu, pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę, ale cały czas pozostaje zatrudniony, a więc przysługują mu niektóre z praw pracowniczych. Podczas trwania urlopu bezpłatnego pracodawca nie ma prawa wypowiedzieć pracownikowi umowy o pracę, ponieważ jej realizacja jest zawieszona.

Urlopu bezpłatnego można udzielić na cel dowolny lub w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy. W tym drugim przypadku pracownik musi na piśmie wyrazić zgodę na udzielenie mu urlopu bezpłatnego na okres świadczenia pracy u innego pracodawcy. Wymagane jest tutaj zawarcie porozumienia pomiędzy obydwoma pracodawcami. Urlop bezpłatny udzielony na cel dowolny nie jest wliczany do stażu pracy.

Jeśli urlop bezpłatny trwa dłużej niż 30 dni, to o cały okres jego trwania pomniejszany jest wymiar urlopu wypoczynkowego. Jeśli trwa on dłużej niż 3 miesiące, to pracodawca ma prawo do odwołania pracownika z urlopu z ważnych przyczyn.

Co ciekawe pracodawca nie ma prawa skierować pracownika na urlop bezpłatny z własnej inicjatywy. Jeśli tak się stanie, to jest zobowiązany do wypłacania mu wynagrodzenia postojowego.

Urlop szkoleniowy

Urlop szkoleniowy dedykowany jest pracownikom podnoszącym swoje kwalifikacje zawodowe z własnej inicjatywy lub inicjatywy pracodawcy. Podczas jego trwania pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia, a dni wykorzystane na urlop szkoleniowy nie pomniejszają wymiaru urlopu wypoczynkowego.

Wymiar urlopu szkoleniowego to 6 dni, jeśli pracownik przygotowuje się do egzaminu eksternistycznego, egzaminu maturalnego lub egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe. Jeśli pracownik potrzebuje czasu na napisanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego, to wymiar urlopu zostaje zwiększony do 21 dni.

Urlop na poszukiwanie pracy

Urlop na poszukiwanie pracy należy się pracownikom zwolnionym przez pracodawcę, którym przysługuje co najmniej dwutygodniowy okres wypowiedzenia. Jest to urlop płatny, którego wymiar wynosi dwa dni robocze, jeśli okres wypowiedzenia trwa dwa tygodnie lub miesiąc, albo trzy dni robocze, jeśli okres wypowiedzenia trwa trzy miesiące.

Urlopy okolicznościowe

Urlopy okolicznościowe dedykowane są na ważne życiowe wydarzenia. Powinny one być wykorzystane w okresie wydarzenia ważnej okoliczności lub w okresie do niej zbliżonym. Podczas trwania urlopu okolicznościowego, pracownik otrzymuje pełne wynagrodzenie.

Urlop okolicznościowy można wziąć na przykład w sytuacji:

• własnego ślubu – tutaj przysługuje urlop w wymiarze 2 dni;
• narodzin własnego dziecka – urlop 2-dniowy;
• ślubu dziecka – urlop 1-dniowy;
• śmierci oraz pogrzebu: matki, ojca, macochy, ojczyma, małżonka, dziecka – urlop w wymiarze 2 dni;
• śmierci oraz pogrzebu: brata, siostry, dziadka, babci, teścia, teściowej lub innej osoby, która do tej pory przebywała na utrzymaniu pracownika lub pod jego bezpośrednią opieką – urlop 1-dniowy.

Podsumowując, pracownicy mają prawo do wielu rodzajów urlopów, które pozwalają im na niepracowanie nie tylko w czasie, kiedy zaplanowali odpoczynek, ale również podczas trwania wielu ważnych wydarzeń w ich życiu.